Wielkimi krokami zbliża się kolejna rocznica:

159 lat temu wybuchło Powstanie Styczniowe – kolejne z wielu, które zapisane są w historii naszego kraju.

Jak każdy bunt jednych przeciw drugim, Powstanie skutkowało przelewem krwi i jest różnie oceniany przez współczesnych, a jeszcze inaczej jest opisywane na kartach historii. W zależności od epoki i obowiązujących ideologii różnym interpretacjom podlegają decyzje, rozkazy, pobudki, intencje i zachowania.

Jak co roku zaczną pojawiać się artykuły w prasie, będą składane kwiaty, kilka oficjalnych osób wygłosi płomienne mowy, być może ktoś z dziennikarzy lub przewidujących polityków zupełnie bezinteresownie wspomni o nadchodzącej 160-tej rocznicy i może nawet rozpocznie przygotowania do obchodów rocznicowych za rok…

Na pewno już bliżej naszych terenów odbędą się manifestacje patriotyczne upamiętniające Bitwę pod Węgrowem, Bitwę pod Siemiatyczami, Bitwę pod Mokobodami oraz liczne potyczki pod Ludwinowem, Przywózkami, Sypytkami, Korczewem, Międzylesiem k/Stanisławowa…

Ja, niniejszym tekstem chciałbym rozpocząć obchody 159 rocznicy Powstania Styczniowego w kontekście ludzi, miejsc, historii i zdarzeń szeroko związanych z naszym terenem – obecną Gminą Miedzna i okolicami.

Nie jestem historykiem i nie mam wiedzy naukowej, więc w swym krótkim artykule będę starał się korzystać z informacji zebranych i opublikowanych przez historyków i znawców problematyki powstańczej. Liczę na ocenę (konstruktywne uwagi i poprawienie możliwych błędów), komentarze i zaangażowanie mieszkańców Naszej Gminy i czytelników strony FB Gmina Miedzna Dawniej oraz strony www.miedzna-dawniej.pl. Podane poniżej nazwiska i fakty traktuję, jako początek dyskusji i zachętę do poszukiwań dla regionalistów i potomków dawnych powstańców.

Chciałbym, abyśmy na kolejną – 160-tą rocznicę Powstania Styczniowego, wspólnie stworzyli bazę ludzi, którzy żyjąc na naszym terenie zapisali się mniej lub bardziej na kartach dziejów powstańczych, byśmy przybliżyli życie, zdarzenia i historie, które miały miejsce w tych  burzliwych i tragicznych czasach.

Wierzę, że pomięć i wiedza o życiu naszych przodków jest ważna dla zrozumienia historii Naszej Małej Ojczyzny i dla znalezienia własnego miejsca w pędzących trybach historii…

Jest rok 1863.    

W myśl decyzji Tymczasowego Rządu Narodowego została już wyznaczona data wybuchu powstania – jest to 22.01.1863(czwartek). Miasto Miedzna i okoliczne wsie powoli budzą się z mroźnej nocy, a nikt pewnie jeszcze nie przypuszcza jakie decyzje zostały podjęte gdzieś daleko w Warszawie. Decyzje, które wpłynął na życie i wydarzenia w powiecie węgrowskim – guberni Siedleckiej i w całym ówczesnym Królestwie Polskim.

Lecz są osoby na naszym terenie, które już wiedzą i podejmują działania, które mają przygotować grunt i doprowadzić tym razem do sukcesu kolejnego zrywu narodowego.

Jan Filipek – pochodził ze wsi Żeleźniki. Był jednym z adiutantów ks. Stanisława Brzóski. Sybirak. Zmarł 12.12.1900. (źr. www.genealogia.okiem.pl). Prawdopodobnie pochowany w Miedznie.

Cyprian Arnold – obywatel pruski – nadleśniczy majątku Miedzna (wł. Aleksandry Kuczyńskiej) – przywódca sokołowsko-węgrowskiego okręgu konspiracyjnego (źr. J.Odziemczyk, A.Ziontek: „Feliks Bartczuk. Ostatni weteran Powstania Styczniowego”)

Grzegorz Magrzyk – powstaniec – żandarm(źr. www.genealogia.okiem.pl).

Ciekawą opowieść o Grzegorzu znalazłem również w artykule pani Magdaleny Gawin (źr. https://teologiapolityczna.pl/magdalena-gawin-co-nam-dalo-powstanie-styczniowe ) – był tam taki osobisty wątek (choć nie poparty materiałami źródłowymi): „…Powstanie styczniowe to też historia ojca mojego pradziadka, Grzegorza Magrzyka, który był Czechem, przedarł się zimą 1863 r. do Kongresówki i został żandarmem narodowym. Walczył, był ranny, ukrywała go dziewczyna z miejscowości Miedzna, która potem została jego żoną…” – super informacja dla zweryfikowania i dociekań szerszych o obecności również innych osadników czeskich na terenie Naszej Gminy.

A tak przy okazji to o Tomaszu Magrzyku (członku SDKPiL, rewolucjoniście) – synu Grzegorza – pisaliśmy na stronach FB Gmina Miedzna dawniej.

Leon Sułkowski – rodzina jego wywodzi się z Wyroząb walczył m.in. w bitwie pod Czernikiem. Po okresie powstania, aby uniknąć zesłania wyjechał do Niemiec (pracował w przemyśle tkackim) – po powrocie do Polski był m.in. pisarzem gminnym w Prostyni i w Miedznie. W latach 1901-1910 trzy jego córki wyszły za mąż w parafii Miedzna (wg zapisów metrykalnych) – nazwiska z Sułkowskie zmieniły (po mężu) na Rago (może bardziej Gago), Dąbrowska i Soszyńska. (źr. www.genealogia.okiem.pl, księgi metrykalne parafii Miedzna).

Stanisław Rzewuski z Orzeszówki – represjonowany za udział w Powstaniu Styczniowym (źr.: http://bibliotekamiejska.wegrow.pl/galeria-znanych-i-niezapomnianych-mieszkancow-ziemi-wegrowskiej/

Swoją drogą historia rodziny Rzewuskich z Orzeszówki i jej związki z Powstaniem mogą być bardzo intrygujące – na naszym terenie chyba nie ma już żadnego potomka tej rodziny (przynajmniej nazwisko nie występuje). A musiała być to znaczna rodzina skoro dwaj Panowie Rzewuscy – Jan i Ludwik – są wymienieni (jako jedyni z naszego terenu) członkowie Towarzystwa Rolniczego (działającego w Warszawie w latach 1858-1861) (źr.: http://www.sejm-wielki.pl/towarzystwo_rolnicze1861.php?powiat=25). Ich rola i działalność podczas Powstania Styczniowego pozostaje do odkrycia i opisania.  

Maciej Postek (Postiak) – „chłop ze wsi Tchórzowa k/Miedzny. Aresztowany 12.02.1864 w Rostkach – oskarżony o przynależność do powstańczych żandarmów – skazany na roty aresztanckie” (prace przymusowe pod nadzorem wojska). (źr.: Rocznik Liwski t. VI 2012/2013)

Józef Lelek z Tchórzowej (nazwisko w cyfrowych miedzeńskich metrykach kościelnych w różnych wersjach jako: Łałak/ Łatak/ Lalak) – represjonowany za udział w Powstaniu Styczniowym (źr.: www.butler.It2.pl)

Konstanty Pleszczyński – wójt Gminy Miedzna w 1863, równocześnie pełniący funkcję okręgowego w VIII okręgu Organizacji Narodowej w siedleckiej guberni (o takie przestępstwo oskarżył go sąd rosyjski). źr: Rocznik Liwski t. VI 2012/2013 Oprócz powstańczych potyczek, które jak obrazuje poniższa mapa omijały teren Naszej Gminy, były również przemarsze, obozowiska, szpitale polowe. Na potwierdzenie tego, wzmianka o obozie powstańczym przy drodze Miedzna-Węgrów: „…Cały czas do oddziałów powstańczych napływali liczni miejscowi ochotnicy. Pochodzący z Sokołowa Tymoteusz Łuniewski, którego ojciec był sokołowskim patronem, złożył przysięgę powstańczą twórcy organizacji w mieście Włodzimierzowi Wyszyńskiemu. W czasie Świat Wielkanocnych (w 1863 r. niedziela Wielkanocna przypadała na dzień 5 IV) wizytował nawet obóz powstańczy pod Jartyporami k. Miedzny…” (źr.: „Rocznik Liwski t.VI 2012/2013”).

Ale były również mniej chwalebne czyny, w których uczestniczyli mieszkańcy Naszej Gminy podczas Powstania.

Jak czytamy w Roczniku Liwskim t.VI 2012/2013 „02.01.1865 roku chłopi ze wsi Orzeszówka k/Miedzny – na polach za wsią złapali Jana Dzieciątko – przybocznego ks. S. Brzóski. W efekcie osądzenia go przez sąd carski powstaniec musiał spędzić 8 lat na zesłaniu”.

Bezpośrednim następstwem działań powstańczych 1863 były również zmiany administracyjne wprowadzone na naszym terenie (https://powiatwegrowski.pl/powiat/dokumenty/z-dziejow-powiatu-wegrowskiego.5207):

„…Również w ramach szykan popowstaniowych powstała ustawa carska z 31.12.1866 r. dzieląca dawne Królestwo Polskie na nowe gubernie i powiaty. Skutkiem tej ustawy było przywrócenie guberni siedleckiej w granicach sprzed 1845 r. W jej skład wchodziło 9 powiatów w tym powiat węgrowski. Powiat składał się z 17 gmin i 4 miast (Kamieńczyk Miedzna, Liw i Węgrów).

W 1868 r. Węgrów przestał być własnością prywatną, a 3 pozostałe miasta w rok później zdegradowano do roli osad. Była to decyzja Komitetu Urządzającego pozostawiająca Węgrów jedynym miastem w powiecie. Kolejną szykaną rosyjską wobec powiatu było przeniesienie Kamieńczyka do powiatu radzymińskiego w guberni warszawskiej. Podobnie władze carskie dzieliły powiat na gminy stosując kryteria dogodne z punktu widzenia Petersburga, ale nie respektujące potrzeb mieszkańców. Tak np. podzielono wieś Górki-Grubaki pomiędzy 2 gminy kierując się kryterium przynależności społecznej i świadomości narodowej jej mieszkańców. Podobna sytuacja miała miejsce w Żeleźnikach. Kolejne zmiany administracyjne przyniosła ustawa rosyjskiej Dumy z lipca 1912 r. likwidująca gubernię siedlecką i włączająca powiat węgrowski do guberni łomżyńskiej…”

Jednym z ostatnich akordów związanych z Powstaniem Styczniowym (akordem niestety bardzo negatywnym), który powiązany jest z naszym terenem, są wydarzenia z lat 40-tych ubiegłego wieku. W okresie okupacji hitlerowskiej w nieodległej wsi Zawady w gminie Kosów Lacki żył i mieszkał wraz z rodziną jeden z ostatnich Powstańców Styczniowych – honorowy członek Armii Krajowej – Feliks Bartczuk (ps. „Piast”). Wielki podziw i szacunek za swoją działalność powstańczą, ale i fakt aktywnego wspierania działalności AK na swoim terenie, nie powstrzymało pospolitych bandytów grasujących na terenie płn. części Naszej Gminy (okolice Wrotnowa) przed napadem i ograbieniem polskiego patrioty. Więcej informacji o bandzie, jej rozpracowaniu i karze jaką ponieśli znaleźć można w „sprawozdaniu miesięcznym węgrowskiego obwodu AK z 31.12.1943” (Archiwum Akt Nowych). Feliks Bartczuk pomimo tego incydentu przeżył wojnę i zmarł dopiero 09.03.1946 i został pochowany w Kosowie Lackim (źr. J. Odziemczyk, A. Ziontek: „Feliks Bartczuk. Ostatni weteran Powstania Styczniowego”)

Lista ludzi i zdarzeń sprzed prawie 160 lat na pewno nie jest jeszcze zamknięta – zachęcam do poszukiwań historycznych, aby poszerzać naszą wiedzę o Powstaniu Styczniowym na ziemi miedzeńskiej…

Maciek Flasiński